Asya Hunları Devleti, anavatan coğrafyası içerisinde, Çin’in kuzeybatısında Altaylar’dan Orkun havzasına kadar uzanan bozkırlarda kurulan bir Türk devletidir. Çin kaynaklarında M.Ö. I. binli yıllardan itibaren bilgi verilen Hun konfederasyonu içerisindeki Türk boyları M.Ö. IV. yüzyıldan itibaren güçlü bir konuma gelmişler, Çin İmparatorluğu’na M.Ö. III. yüzyıldan itibaren baskılarını gittikçe arttırmışlardır. Bu sebeple Çinliler kuzey sınırlarını korumak amacıyla ünlü Çin Seddi’nin inşasına başlamışlar ve M.Ö. 214 yılında Çin Seddi tamamlanmıştır.
M.Ö. III. yüzyılda Orta Asya’da üç büyük ve güçlü kavimden bahsedilmektedir: Hunlar, Yüeçiler ve Tung-hular. Çin kaynakları M.Ö. 210’lu yıllardan itibaren “Hiung-nu” olarak adlandırdıkları Hun Türkleri’nden bahsetmektedirler. Bu tarihlerde Hunlar’ın başında Teoman/Tuman adlı bir kağan bulunmakta ve Çin kaynaklarında bu Türk kağanı Tuman Şanyü olarak yer almaktadır. Çinliler Tuman zamanında Hunlar’ı, Çin topraklarındaki yurtlarından kuzeye atmışlar bunun üzerine Hunlar otlaksız kalmışlardı. Hunların eski topraklarını kurtarma çabası, birleşme ve güçlenmelerini de sağlamış oldu. Teoman/Tuman’ın oğlu ve tahtın meşrû varisi olan Motun/Mete Şanyü/Tanhu, üvey annesinin kışkırtması sonrası babası tarafından Yüeçiler’in yanına rehin olarak gönderilmişti. Motun/Mete, İpek Yolu üzerinde oturan Yüeçiler’in yanında bir süre rehin kalmıştı. Böylece Motun/Mete’nin dünya görüşü genişlemiş ve Batı memleketleri hakkında da, kesin bilgileri olan bir devlet adamı hâline gelmişti. Daha sonra Yüeçiler’in elinden kurtulmayı başaran Motun/Mete Tanhu babasına karşı giriştiği iktidar kavgasını kazanmış ve M.Ö. 209 tarihinde Hun tahtına geçmiştir. Motun/Mete, ilk önce doğudaki Moğollar’ın ataları olan Tunghu/Tunguz devletini yıktı ve bütün Moğol kavimlerini de dağıttı. Ondan sonra ise İpek Yolu üzerindeki Yüeçiler’i yendi. Bu büyük akın ile, Çin’in batısındaki ticaret yolları Hunlar’ın kontrolü altına girmişti. Motun/Mete, daha sonra, Doğu Türkistan’ı ele geçirdi. Doğu Türkistan’a o çağda “26 Krallık” adı veriliyordu. Doğu Türkistan, yalnız Mete çağında değil, İsa’dan sonraki yüzyıllarda da “Hunlar’ın buğday ve erzak ambarı” olmuştu. Çinliler buraya “Hunlar’ın sağ kolu” da demişler ve Hunlar’ın “sağ kolunu kesmek için” özel akınlar düzenlemişlerdi. Hunlar’ın batıya ve Altay dağlarına doğru genişlemeleri Çin tarihlerinde dört yer adı gösterilerek belirtilmiştir. Bu adlara göre, Motun/Mete Hun Devleti’nin sınırlarını Güney Sibirya ve Aral Gölü’ne kadar uzatmış oldu. Orta Asya kavimlerini birleştiren Motun/Mete daha sonra Çin’e döndü. Çin topraklarına giren Motun/Mete, Çin İmparatoru Kao-ti’nin 320 bin kişilik tamamı piyadelerden oluşan ordusunu, Turan taktiği ile çember içine aldı. İmparator, ancak Hunlar’ın bütün şartlarını kabul ederek kendisini ve ordusunu kurtarabilmiştir (M.Ö. 201). Yapılan antlaşmaya göre Çin İmparatoru, Hunlar’ın yaşadığı bütün toprakları Hun Devleti’ne bırakmayı, yıllık vergi yanında yiyecek ve ipek vermeyi kabul etmek zorunda kalmıştır.
Bir süre sonra Motun/Mete, Isık Göl etrafında oturan Vusunlar’ı egemenliği altına aldı. Böylece devletin sınırları, doğuda Mançurya’dan batıda Aral Gölü’ne, kuzeyde Sibirya’nın içlerinden güneyde Çin Seddi ve Tibet’e kadar uzanmış oluyordu. Mete bu sınırlar içinde yaşayan bütün konar-göçer kavimleri bir bayrak altında toplamış ve M.Ö. 177’de Çin hükümdarına yazdığı mektupta “Yay çeken halkların hepsi tek aile içinde toplanmıĢtır” diyerek millet olmak şuuruna güzel bir örnek vermiştir.
M.Ö. III. yüzyılda Orta Asya’da üç büyük ve güçlü kavimden bahsedilmektedir: Hunlar, Yüeçiler ve Tung-hular. Çin kaynakları M.Ö. 210’lu yıllardan itibaren “Hiung-nu” olarak adlandırdıkları Hun Türkleri’nden bahsetmektedirler. Bu tarihlerde Hunlar’ın başında Teoman/Tuman adlı bir kağan bulunmakta ve Çin kaynaklarında bu Türk kağanı Tuman Şanyü olarak yer almaktadır. Çinliler Tuman zamanında Hunlar’ı, Çin topraklarındaki yurtlarından kuzeye atmışlar bunun üzerine Hunlar otlaksız kalmışlardı. Hunların eski topraklarını kurtarma çabası, birleşme ve güçlenmelerini de sağlamış oldu. Teoman/Tuman’ın oğlu ve tahtın meşrû varisi olan Motun/Mete Şanyü/Tanhu, üvey annesinin kışkırtması sonrası babası tarafından Yüeçiler’in yanına rehin olarak gönderilmişti. Motun/Mete, İpek Yolu üzerinde oturan Yüeçiler’in yanında bir süre rehin kalmıştı. Böylece Motun/Mete’nin dünya görüşü genişlemiş ve Batı memleketleri hakkında da, kesin bilgileri olan bir devlet adamı hâline gelmişti. Daha sonra Yüeçiler’in elinden kurtulmayı başaran Motun/Mete Tanhu babasına karşı giriştiği iktidar kavgasını kazanmış ve M.Ö. 209 tarihinde Hun tahtına geçmiştir. Motun/Mete, ilk önce doğudaki Moğollar’ın ataları olan Tunghu/Tunguz devletini yıktı ve bütün Moğol kavimlerini de dağıttı. Ondan sonra ise İpek Yolu üzerindeki Yüeçiler’i yendi. Bu büyük akın ile, Çin’in batısındaki ticaret yolları Hunlar’ın kontrolü altına girmişti. Motun/Mete, daha sonra, Doğu Türkistan’ı ele geçirdi. Doğu Türkistan’a o çağda “26 Krallık” adı veriliyordu. Doğu Türkistan, yalnız Mete çağında değil, İsa’dan sonraki yüzyıllarda da “Hunlar’ın buğday ve erzak ambarı” olmuştu. Çinliler buraya “Hunlar’ın sağ kolu” da demişler ve Hunlar’ın “sağ kolunu kesmek için” özel akınlar düzenlemişlerdi. Hunlar’ın batıya ve Altay dağlarına doğru genişlemeleri Çin tarihlerinde dört yer adı gösterilerek belirtilmiştir. Bu adlara göre, Motun/Mete Hun Devleti’nin sınırlarını Güney Sibirya ve Aral Gölü’ne kadar uzatmış oldu. Orta Asya kavimlerini birleştiren Motun/Mete daha sonra Çin’e döndü. Çin topraklarına giren Motun/Mete, Çin İmparatoru Kao-ti’nin 320 bin kişilik tamamı piyadelerden oluşan ordusunu, Turan taktiği ile çember içine aldı. İmparator, ancak Hunlar’ın bütün şartlarını kabul ederek kendisini ve ordusunu kurtarabilmiştir (M.Ö. 201). Yapılan antlaşmaya göre Çin İmparatoru, Hunlar’ın yaşadığı bütün toprakları Hun Devleti’ne bırakmayı, yıllık vergi yanında yiyecek ve ipek vermeyi kabul etmek zorunda kalmıştır.
Bir süre sonra Motun/Mete, Isık Göl etrafında oturan Vusunlar’ı egemenliği altına aldı. Böylece devletin sınırları, doğuda Mançurya’dan batıda Aral Gölü’ne, kuzeyde Sibirya’nın içlerinden güneyde Çin Seddi ve Tibet’e kadar uzanmış oluyordu. Mete bu sınırlar içinde yaşayan bütün konar-göçer kavimleri bir bayrak altında toplamış ve M.Ö. 177’de Çin hükümdarına yazdığı mektupta “Yay çeken halkların hepsi tek aile içinde toplanmıĢtır” diyerek millet olmak şuuruna güzel bir örnek vermiştir.
